عباس اقبال آشتیانی (۱۳۱۴ه. ق. / ۱۲۷۵ خورشیدی - ۲۱ آبان ۱۳۳۴ خورشیدی) مورخ، ادیب و نویسنده‌ی معاصر ایرانی است.

 

عباس اقبال آشتیانی فرزند محمدعلی آشتیانی در سال ۱۲۷۵ خورشیدی در آشتیان زاده شد. پس از آموختن دروس ابتدایی در سال ۱۳۲۸ قمری به تهران آمد و ابتدا در مدرسهٔ شرکت گلستان و سپس در مدرسه دارالفنون تحصیل کرد. پس از فراغت از تحصیل در دارالفنون به معلمی در همان مدرسه انتخاب شد و معاونت کتابخانهٔ عمومی معارف را نیز به عهده گرفت. پس از تأسیس دارالمعلمین عالی با توجه به درخشندگی خاصی که در دارالفنون از خود نشان داده بود، برای تدریس دعوت شد و سال‌ها تدریس ادبیات، تاریخ و جغرافیا در دارالمعلمین عالی و همچنین در مدارس نظام و علوم سیاسی بر عهدهٔ او بود. اقبال سمت معلمی در مدرسهٔ نظام را هم به‌عهده داشت و در سال ۱۳۰۴ با سمت منشی هیئت نظامی ایران به پاریس رفت، و در آنجا به مطالعه و تحقیق در کتابخانه‌ها و تکمیل دانش خود ادامه داد، و دورهٔ لیسانس ادبیات را نیز در دانشگاه سوربن گذراند. اقبال در پاریس با محمد قزوینی مراوده یافت و از همکاری و راهنمایی او در تحقیق و تصحیح متون بهره جست.

پس از بازگشت به ایران از ابتدای تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ به استادی دانشگاه برگزیده شد. در سال ۱۳۱۷ به عضویت فرهنگستان ایران انتخاب شد، اما بارها مخالفت صریح خود را با نحوهٔ کار فرهنگستان اعلام کرد. از سال ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۸ مجله یادگار را در تهران منتشر کرد و نیز به تأسیس انجمن نشر آثار ایران مبادرت ورزید که نشر متون کهن فارسی را در نظر داشت. در سال ۱۳۲۸ در حالی که از تعطیل اجباری مجلهٔ یادگار آزرده‌خاطر بود، با سمت رایزن فرهنگی ایران در ترکیه به آنکارا رفت. در بهار ۱۳۳۳ در کنگرهٔ هزارهٔ ابن سینا در تهران حضور یافت و سخنرانی او مورد توجه قرار گرفت. در ۲۱ آبان‌ماه ۱۳۳۴ در حالی که متصدی سمت رایزنی فرهنگی ایران در ایتالیا بود در شهر رم در ۵۹ سالگی درگذشت.[۱]

عباس اقبال آشتیانی طی سال‌های فعالیت نویسندگی خود تعداد پرشماری مقاله در زمینه‌های ادبی، تاریخی و اجتماعی از خود به یادگار نهاد. این مقاله‌ها در مجله‌هایی چون بهار، دانشکده، مهر، ایرانشهر، ارمغان، یغما، فروغ و تربیت انتشار یافت. خود او مجلهٔ یادگار را تأسیس کرد و به مدت پنج سال از ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۸ انتشار داد که در میان معدود نشریات ادبی و تاریخی آن زمان کاملا متمایز است. عباس اقبال آشتیانی را بنیان‌گذار مقاله‌نویسی به معنی فنی آن در ایران دانسته‌اند.

عباس اقبال پژوهشگری پرکار و مورخی صمیمی و ادیبی آگاه به مقتضای زمان بود. او بعد از محمد قزوینی در شمار معدود پژوهشگرانی است که شیوهٔ جدید تحقیق علمی را در تاریخ‌نویسی و تصحیح متون رواج دادند. نخستین کتابی که از او منتشر شد دورهٔ تاریخ عمومی برای سال اول دبیرستان بود. عباس اقبال در شمار نخستین پژوهشگرانی است که شیوهٔ ساده‌نویسی و تصحیح متون در ایران بعد از مشروطیت را دایر کردند. شیوهٔ اقبال در تاریخ‌نویسی شیوه‌ای التقاطی است، بدین معنی که امانت تاریخ‌نویسان قدیم ایرانی و اسلامی را با روش انتقادی مورخان غربی توام ساخته‌است. بخصوص در نوشتن تاریخ ایران، هدف اقبال به گفتهٔ خودش آگاه ساختن ایرانیان به سابقهٔ درخشان کشور اجدادی خود و وضع جغرافیایی سرزمین ایران است. در روزگاری که اقبال به نوشتن تاریخ برای دورهٔ متوسطه پرداخت، گذشته از گروهی بسیار معدود، شیوهٔ رایج، بیشتر شیوهٔ مورخان و متکلفان دوران قاجار بود. دورهٔ تاریخ عمومی برای کلاس‌های متوسطه دارای چنان اعتباری بود که تا سال‌ها بعد آنچه تاریخ عمومی برای مدارس ایران نوشته شده تقلید از کتاب او بوده‌است.[۲]

 

آرامگاه او در شهر رم ایتالیا می باشد

تصحیح‌ها

 

تالیفات

شرح حال عبدالله بن مقفع (۱۳۰۶)

  • خاندان نوبختی (۱۳۱۱)
  • تاریخ مفصل ایران از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت (۱۳۱۲)
  • تاریخ اکتشافات جغرافیایی و تاریخ علم جغرافیا (۱۳۱۴)
  • تاریخ ایران بعد از اسلام (۱۳۱۸)
  • مطالعاتی درباره بحرین و جزایر و سواحل خلیج فارس (۱۳۲۸)
  • وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی (۱۳۳۸)
  • میرزا تقی خان امیرکبیر (۱۳۴۰)
  • تاریخ جواهر در ایران (۱۳۴۰)
  • قابوس وشمگیر زیاری (۱۳۴۲)
  • تاریخ مفصل ایران از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه (۱۳۴۷)
  • تاریخ مغول، جلد اول از تاریخ مفصل ایران

ترجمه‌ها

  • یادداشت‌های ژنرال تره‌زل (۱۳۰۸)
  • ماموریت ژنرال گاردن در ایران (۱۳۱۰)
  • طبقات سلاطین اسلام، استانلی لین‌پول (۱۳۱۲)
  • سه سال در دربار ایران، خاطرات دکتر فووریه (۱۳۲۶)
  • محاسن اصفهان، حسین بن ابی‌الرضا آوی (۱۳۲۸)

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

عباس اقبال طی سال‌های فعالیت نویسندگی خود تعداد پرشماری مقاله در زمینه‌های ادبی، تاریخی و اجتماعی از خود به یادگار نهاد. این مقاله‌ها در مجله‌هایی چون بهار، دانشکده، مهر، ایرانشهر، ارمغان، یغما، فروغ و تربیت انتشار یافت. خود او مجلهٔ یادگار را تأسیس کرد و به مدت پنج سال از ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۸ انتشار داد که در میان معدود نشریات ادبی و تاریخی آن زمان کاملا متمایز است. عباس اقبال آشتیانی را بنیان‌گذار مقاله‌نویسی به معنی فنی آن در ایران دانسته‌اند. عباس اقبال پژوهشگری پرکار و مورخی صمیمی و ادیبی آگاه به مقتضای زمان بود. او بعد از محمد قزوینی در شمار معدود پژوهشگرانی است که شیوهٔ جدید تحقیق علمی را در تاریخ‌نویسی و تصحیح متون رواج دادند. نخستین کتابی که از او منتشر شد دورهٔ تاریخ عمومی برای سال اول دبیرستان بود. عباس اقبال در شمار نخستین پژوهشگرانی است که شیوهٔ ساده‌نویسی و تصحیح متون در ایران بعد از مشروطیت را دایر کردند. شیوهٔ اقبال در تاریخ‌نویسی شیوه‌ای التقاطی است، بدین معنی که امانت تاریخ‌نویسان قدیم ایرانی و اسلامی را با روش انتقادی مورخان غربی توام ساخته‌است. بخصوص در نوشتن تاریخ ایران، هدف اقبال به گفتهٔ خودش آگاه ساختن ایرانیان به سابقهٔ درخشان کشور اجدادی خود و وضع جغرافیایی سرزمین ایران است. در روزگاری که اقبال به نوشتن تاریخ برای دورهٔ متوسطه پرداخت، گذشته از گروهی بسیار معدود، شیوهٔ رایج، بیشتر شیوهٔ مورخان و متکلفان دوران قاجار بود. دورهٔ تاریخ عمومی برای کلاس‌های متوسطه دارای چنان اعتباری بود که تا سال‌ها بعد آنچه تاریخ عمومی برای مدارس ایران نوشته شده تقلید از کتاب او بوده‌است.

 

نوشته ای مجزا در ادامه مطلب

عباس اقبال آشتیانی

تولد : 1276 هجری‌ قمری‌ - آشتیان‌

وفات :1334ش رم

استاد عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌ از مورخان‌ و محققان‌ نامی‌ دوره‌ معاصر است‌ كه‌ شیوه‌ تحقیق‌ علمی‌ را در ایران‌ رواج‌ داد. وی‌ در سال‌ 1276 هجری‌ قمری‌ در خانواده‌ای‌ تهی‌دست‌ در شهر آشتیان‌ به‌ دنیا آمد. در كودكی‌ به‌ علت‌ فقر و تنگدستی‌ چندی‌ در مغازه‌ درودگری‌ كار كرد ولی‌ در ضمن‌ كار به‌ مكتب‌ نیز می‌رفت‌ و مقدمات‌ علوم‌ را در زادگاه‌ خود فراگرفت‌. در دوران‌ نوجوانی‌ به‌ تهران‌ آمد و به‌ مدرسه‌ دارالفنون‌ راه‌ یافت‌ و پس‌ از فراغت‌ از تحصیل‌ به‌ سبب‌ امتیازهای‌ درخشانی‌ كه‌ كسب‌ كرده‌ بود در همان‌ مركز مشغول‌ به‌ تحصیل‌ شد. اقبال‌ آشتیانی‌ بتدریج‌ در مدارس‌ معروف‌ دیگر تهران از جمله‌ دار المعلمین‌ ،مدرسه‌ سیاسی‌ و مدرسه‌ نظام‌ نیز به‌ تدریس‌ پرداخت‌ و با جمع‌ كثیری‌ از نویسندگان‌ معروف‌ آن‌ عهد آشنا شد. عباس‌ از سال‌ 1297 همكاری‌ خود را با مجله‌ دانشكده‌ كه‌ از مجلات‌ ادبی‌ معروف‌ بود و با مدیریت‌ ملك‌ الشعراء بهار منتشر می‌شد آغاز كرد. وی‌ سپس‌ با آشنایی‌ با مشاهیر و دانشمندان‌ آن‌ روزگار مثل‌ رشید یاسمی ، سعید نفیسی ، عبدالعظیم‌ قریب و غلامحسین‌ رهنما به‌ تألیف‌ مقالات‌ تاریخی‌ و ادبی‌ در مجلات‌ معتبر ادبی‌ آن‌ روزگار پرداخت‌. استاد عباس‌ اقبال‌ در سال‌ 1304 شمسی‌ به‌ عنوان‌ منشی‌ هیئت‌ نظامی‌ ایران‌ به‌ پاریس‌ رفت‌ و با استفاده‌ از فرصت‌ به‌ تكمیل‌ معلومات‌ خود پرداخت‌ و موفق‌ به‌ اخذ درجه‌ لیسانس‌ زبان‌ و ادبیات‌ از دانشگاه‌ سوربن‌ شد. اقبال‌ در سال‌ 1308 به‌ ایران‌ بازگشت‌ و در پی‌ دعوت‌ وزارت‌ فرهنگ‌ ، اقدام‌ به‌ تألیف‌ كتب‌ تاریخی‌ مختلف‌ برای‌ تدریس‌ در دبیرستانها و شعب‌ علوم‌ انسانی‌ مدارس‌ عالیه‌ ایران‌ نمود. در سال‌ 1313 كه‌ نخستین‌ سنگ‌ بنای‌ دانشگاه‌ تهران‌ نهاده‌ شد اقبال‌ به‌ سمت‌ دانشیاری‌ دانشكده‌ ادبیات‌ دعوت‌ شد و سپس‌ به‌ مقام‌ استادی‌ رسید و پس‌ از تأسیس‌ فرهنگستان‌ ایران‌ نیز به‌ عضویت‌ آن‌ انتخاب‌ شد. وی‌ در سال‌ 1323 مجله‌ ادبی‌ و تاریخی‌ یادگار را كه‌ در نوع‌ خود بی‌ نظیر بود منتشر كرد و تا سال‌ 1328 كه‌ این‌ مجله‌ بر اثر مشكلات‌مالی‌ تعطیل‌ شد مدیریت‌ آن‌ را بر عهده‌ داشت‌. استاد عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌ در سال‌1328 ه. ش‌ به‌ عنوان‌ نماینده‌ فرهنگی‌ ایران‌ به‌ تركیه‌ و سپس‌ به‌ ایتالیا رفت‌ و در سال‌1334 در شهر رم‌ بدرود حیات‌ گفت‌. اقبال‌ آشتیانی‌ از دانشمندان‌ پرشور و فعال‌ ایران‌ دوره‌ معاصر بود كه‌ در رشته‌ های‌زبان‌ شناسی‌، سبك‌ شناسی‌، تاریخ‌ ، ادیان‌ و جغرافیا تخصص‌ داشت‌ و آثار مختلفی‌ در این‌رشته‌ ها از خود برجای‌ گذاشت‌ كه‌ هریك‌ در نوع‌ خود بی‌ نظیرند. از مهم‌ترین‌ كارهای‌ علمی‌ وی‌ علاوه‌ بر تألیف‌ دهها كتاب‌ نفیس‌ و ارزشمند، جمع‌ آوری‌ و تصحیح‌ نسخه‌ های‌ خطی‌ كمیاب‌ و گرانبهای‌ تاریخ‌ ایران‌ است‌ كه‌ تصحیح‌ و حواشی‌ و تعلیقاتی‌ كه‌ وی‌ بر این‌ نسخه‌های‌ خطی‌ نوشته‌ حكایت‌ از معلومات‌ عمیق‌ تاریخی‌ و ادبی‌ وی‌ دارد.